รู้เร็ว รักษาทัน
หยุดวัณโรคได้

คู่มือความรู้วัณโรคสำหรับผู้ป่วย ผู้ดูแล และอาสาสมัครสาธารณสุข


🤒

อาการของวัณโรค

สังเกตอาการเหล่านี้ในตัวเองและคนรอบข้าง

😮‍💨

ไอเรื้อรัง ≥ 2 สัปดาห์

ไอติดต่อกันนาน อาจมีเสมหะหรือไม่ก็ได้ — อาการสำคัญอันดับ 1

🩸

ไอมีเลือดปน

ไอแล้วมีเลือดออกมากับเสมหะ ไม่ว่าจะมากหรือน้อย

🌡️

ไข้ตอนบ่าย–เย็น

มีไข้ต่ำๆ ช่วงบ่ายหรือเย็น เหงื่อออกตอนกลางคืน

⚖️

น้ำหนักลดผิดปกติ

น้ำหนักลดโดยไม่ได้ตั้งใจ เบื่ออาหาร อ่อนเพลียง่าย

💪

อ่อนเพลีย ไม่มีแรง

รู้สึกเหนื่อยง่าย ไม่มีแรง แม้ทำกิจกรรมเบาๆ

😮

หายใจลำบาก เจ็บหน้าอก

หายใจไม่ออก แน่นหน้าอก โดยเฉพาะเวลาไอแรงๆ

🚨 หากไอนานเกิน 2 สัปดาห์ ควรรีบมาพบแพทย์ที่โรงพยาบาลม่วงสามสิบโดยเร็วที่สุด อย่ารอให้อาการหนักก่อน
🦠

วัณโรคติดต่อได้อย่างไร?

เข้าใจวิธีแพร่เชื้อ เพื่อป้องกันได้ถูกทาง

💨

แพร่ทางละอองอากาศ

ผู้ป่วยที่มีเชื้อในเสมหะ พูด ไอ จาม โดยไม่ปิดปาก เชื้อลอยในอากาศและผู้ใกล้ชิดสูดหายใจเข้าปอดได้

🏘️

สภาพแวดล้อมแออัด

อาศัยในที่แออัด อากาศถ่ายเทไม่ดี เช่น เรือนจำ หอพัก หรือชุมชนหนาแน่น เพิ่มความเสี่ยงสูงขึ้น

🛡️

ภูมิคุ้มกันป้องกันได้

70–90% ของผู้สัมผัสเชื้อร่างกายจะกำจัดเชื้อได้เอง ผู้มีภูมิต่ำหรือโรคประจำตัวมีความเสี่ยงสูงกว่า

สถิติการดำเนินโรควัณโรค

70–90%
สัมผัสเชื้อ
แต่ไม่ติด
10–30%
ติดเชื้อ
วัณโรค
90%
ติดเชื้อแต่
ไม่แสดงอาการ
50–65%
เสียชีวิตใน 5 ปี
หากไม่รักษา
✓ หาย
รักษาครบ
ตามแผนแพทย์
💊

DOT — การรักษาแบบมีพี่เลี้ยง

Directly Observed Treatment คืออะไร และ เจ้าหน้าที่ ทำอะไรบ้าง

DOT ย่อมาจาก Directly Observed Treatment คือ การรักษาวัณโรคแบบมีพี่เลี้ยงดูแลให้ผู้ป่วยกินยาทุกวัน เพื่อให้รักษาครบและหายขาด โดย เจ้าหน้าที่ ทำหน้าที่เป็นพี่เลี้ยงในชุมชน
1

ดูแลการกินยาทุกวัน

กำกับให้ผู้ป่วยกินยาต่อหน้า บันทึกการกินยาในสมุดติดตาม

2

ให้กำลังใจสม่ำเสมอ

กระตุ้นให้ผู้ป่วยมีความมั่นใจ ไม่ท้อแท้ กินยาจนครบ

3

สอนการปฏิบัติตัว

แนะนำการใช้หน้ากากอนามัย ป้องกันการแพร่เชื้อในบ้าน

4

สังเกตอาการผิดปกติ

ถามทุกวันว่ามีอาการข้างเคียงหรือไม่ แจ้งเจ้าหน้าที่ทันที

5

ส่งเสริมสุขภาพโดยรวม

แนะนำให้งดบุหรี่ งดสุรา พักผ่อนให้เพียงพอ กินอาหารครบ

6

รักษาความลับผู้ป่วย

ไม่เปิดเผยข้อมูลการเจ็บป่วยแก่บุคคลอื่นโดยเด็ดขาด

📅

ระยะเวลาและยาที่ใช้รักษา

แผนการรักษามาตรฐานสำหรับวัณโรคปอด (2HRZE / 4HR)

ระยะเข้มข้น
2 เดือน
HRZE
กินทุกวัน
7 วัน/สัปดาห์
เดือน 1–2
ระยะต่อเนื่อง
4 เดือน
HR
กินทุกวัน
7 วัน/สัปดาห์
เดือน 3–6
ครบการรักษา
6 เดือน
ตรวจเสมหะ
ซ้ำเพื่อยืนยัน
การหาย
รักษาหาย ✓

H=Isoniazid, R=Rifampicin, Z=Pyrazinamide, E=Ethambutol

ตัวอย่างตารางการกินยา (กินเวลา 20:00 น.)

ช่วงการรักษา ยาที่ใช้ เวลากินยา หมายเหตุ
เดือนที่ 1–2
ระยะเข้มข้น
HRZE
4 ชนิด
ทุกวัน
เวลา 20:00 น.
เจ้าหน้าที่ดูแลทุกวัน
เดือนที่ 3–6
ระยะต่อเนื่อง
HR
2 ชนิด
ทุกวัน
เวลา 20:00 น.
ตรวจเสมหะเดือน 2, 5, 6
⚠️ ห้ามหยุดยาเองเด็ดขาด แม้อาการดีขึ้นแล้ว
💡 เคล็ดลับ: กินยาเวลาเดิมทุกวัน ตั้งนาฬิกาปลุกเตือนเวลา 20:00 น. หากลืมกินให้กินทันทีที่นึกขึ้นได้ แต่ไม่ต้องกินสองเท่าในวันเดียว
⚠️

ผลข้างเคียงจากยาวัณโรค

รู้ก่อน รับมือได้ — ไม่หยุดยาเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์

🟢 อาการไม่รุนแรง — กินยาต่อได้

ผื่นคันเล็กน้อย เบื่ออาหาร คลื่นไส้ ปัสสาวะสีส้ม-แดง ชาตามปลายมือเท้า ปวดข้อ ตาแดงเล็กน้อย
✅ แจ้งเจ้าหน้าที่และเจ้าหน้าที่สาธารณสุข อาจใช้ยาแก้คลื่นไส้หรือยาแก้ปวดเสริม

🔴 อาการรุนแรง — หยุดยาทันที!

ผื่นแดงเป็นแผ่นทั่วตัว ตัวเหลือง ตาเหลือง ตาแดงบวมมาก หูอื้อ ฟังไม่ชัด ซึมเศร้า โรคจิต อาเจียนรุนแรง ปัสสาวะน้อยมาก
🚨 หยุดยาทันที พาผู้ป่วยไปพบแพทย์ที่ รพ.ม่วงสามสิบโดยเร็ว อย่ารอ!
👥

ใครเป็นกลุ่มเสี่ยง?

กลุ่มที่ควรตรวจคัดกรองวัณโรคอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง

🩺 กลุ่มเสี่ยงทางคลินิก
  • ผู้ติดเชื้อ HIV / AIDS
  • ผู้ป่วยเบาหวาน
  • ผู้ได้รับยากดภูมิคุ้มกัน
  • ผู้ป่วย COPD / ปอดฝุ่น
  • ผู้ป่วย Silicosis
  • ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง
  • ผู้ป่วยมะเร็ง
  • ผู้ดื่มสุราหนัก / สารเสพติด
  • ผู้ป่วยวัณโรคเก่า
🌍 กลุ่มเสี่ยงทางประชากร
  • ผู้สัมผัสใกล้ชิดผู้ป่วยวัณโรค
  • ผู้สูงอายุที่มีโรคร่วม
  • ผู้ต้องขังในเรือนจำ
  • บุคลากรสาธารณสุข
  • แรงงานเคลื่อนย้าย
  • ผู้อาศัยชุมชนแออัด
  • ผู้อาศัยในสถานสงเคราะห์
  • คนเร่ร่อน / ไร้ที่อยู่อาศัย
📅 หากอยู่ในกลุ่มเสี่ยง ควรมาตรวจคัดกรองวัณโรค อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง ที่คลินิกรักปอด รพ.ม่วงสามสิบ วันพฤหัสบดี

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ตอบข้อสงสัยที่ผู้ป่วยมักถาม

วัณโรคกับโรคฝีในปอดต่างกันอย่างไร?
วัณโรคเกิดจากเชื้อแบคทีเรีย Mycobacterium tuberculosis ซึ่งแพร่ทางอากาศ ส่วนฝีในปอดมักเกิดจากเชื้อแบคทีเรียชนิดอื่นและมักไม่แพร่ทางอากาศ การรักษาต่างกัน ต้องพบแพทย์เพื่อวินิจฉัยให้ถูกต้อง
กินยาครบ 6 เดือนแล้ว จำเป็นต้องตรวจซ้ำไหม?
จำเป็นมากครับ แพทย์จะนัดตรวจเสมหะเพื่อยืนยันว่าเชื้อหมดแล้ว หากผลเสมหะยังพบเชื้อ อาจต้องขยายระยะรักษา ห้ามหยุดเองก่อนแพทย์อนุญาต
คนในบ้านจะติดเชื้อหรือไม่ ควรทำอย่างไร?
คนในบ้านที่อยู่ใกล้ชิดมีความเสี่ยง ควรพาทุกคนในบ้านมาตรวจคัดกรองที่ รพ.ม่วงสามสิบ ในระหว่างนี้ผู้ป่วยควรสวมหน้ากากอนามัย เปิดหน้าต่างให้อากาศถ่ายเท และแยกห้องนอนถ้าทำได้
ถ้าลืมกินยาวันหนึ่ง ต้องทำอย่างไร?
ให้กินยาทันทีที่นึกขึ้นได้ แต่ไม่ต้องกินสองเท่าในวันเดียว หากลืมบ่อยๆ ให้แจ้งเจ้าหน้าที่หรือเจ้าหน้าที่สาธารณสุขเพื่อช่วยวางแผนกินยาให้สม่ำเสมอ
วัณโรคดื้อยา (MDR-TB) คืออะไร?
เกิดเมื่อผู้ป่วยกินยาไม่ครบหรือหยุดยาเอง ทำให้เชื้อดื้อต่อยาหลัก H และ R การรักษา MDR-TB ใช้เวลานานขึ้น (18–24 เดือน) และยาแรงกว่ามาก จึงสำคัญมากที่ต้องกินยาให้ครบ
ผู้ป่วยวัณโรคทำงานหรือไปโรงเรียนได้ไหม?
ในช่วง 2 สัปดาห์แรกของการรักษาควรพักอยู่บ้าน เนื่องจากยังอาจแพร่เชื้อได้ หลังจากนั้นถ้าเสมหะเริ่มไม่มีเชื้อและสวมหน้ากากอนามัย แพทย์จะพิจารณาอนุญาตให้กลับไปทำกิจกรรมปกติได้
📞

ติดต่อโรงพยาบาลม่วงสามสิบ

มีคำถามหรือต้องการนัดตรวจ ติดต่อเราได้ที่

🏥

โรงพยาบาลม่วงสามสิบ

อำเภอม่วงสามสิบ จังหวัดอุบลราชธานี

คลินิกรักปอด

วันพฤหัสบดี

📱

โทรศัพท์

ติดต่องาน TB และนัดตรวจคัดกรองวัณโรค

061-421-9229

คลินิกรักปอด

🚑

เหตุฉุกเฉิน

หากมีอาการรุนแรงจากผลข้างเคียงยา

1669

สายด่วนฉุกเฉินการแพทย์ 24 ชม.

📲
QR Code ข้อมูล TB

สแกนเพื่อดูคู่มือออนไลน์
หรือนัดตรวจออนไลน์

(ใส่ QR Code ของโรงพยาบาลที่นี่)

🫁 ร่วมกันยุติวัณโรค — ตรวจเร็ว รักษาทัน ครบ 6 เดือน ป้องกันดื้อยา · โรงพยาบาลม่วงสามสิบ

📋 พิมพ์นำไปใช้ได้เลย

กดปุ่มด้านล่างหรือแถบด้านบนเพื่อพิมพ์เป็น A4 สำหรับแจกจ่ายหรือติดประชาสัมพันธ์

🖨️ พิมพ์เอกสาร 🔝 กลับด้านบน